Toàn cảnh đình thần Long Điền dưới tán cây cổ thụ xanh mát. Ảnh: Quang Hưng
Ẩn mình dưới tán cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, đình thần Long Điền (thị trấn Long Điền, huyện Long Đất, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, nay là xã Long Điền, TPHCM) tọa lạc trên gò đất cao hình “mu rùa” rộng hơn 2.000m2. Người xưa gọi là Gò Đồn, vùng Mô Xoài.
Theo lời kể của các bậc cao niên, đình xây dựng cùng thời với chùa cổ Long Bàn. Trên cột xiên của đình khắc dòng chữ Hán “Thiệu Trị ngũ niên tạo” (năm thứ 5 vua Thiệu Trị - 1845) được phát hiện khi sửa chữa. Đây là căn cứ quan trọng để xác định niên đại công trình.
Cổng chính vào đình. Ảnh: Quang Hưng
Trải qua hơn 180 năm, đình đã được trùng tu nhiều lần, đợt lớn nhất vào khoảng năm 1900 do bị xuống cấp, nhưng vẫn giữ được kiến trúc nguyên bản cho đến hiện tại.
Kiến trúc chánh điện đình mang dáng vẻ cổ xưa với mái ngói phủ rêu theo thời gian. Phía trước là võ ca - nơi diễn ra các buổi biểu diễn. Ảnh: Quang Hưng
Đình được người dân Long Điền xây dựng công phu với quần thể kiến trúc hợp thành chữ đinh, bao gồm: cổng, bình phong, võ ca, chánh điện, nhà hậu, cùng các hạng mục như đền Tiên sư, miếu Thần Nông, nhà bếp. Bên trong chánh điện thờ Thành Hoàng ở vị trí trung tâm, hai bên là Tả ban và Hữu ban.
Điện thờ Thành Hoàng ở vị trí trung tâm bên trong chánh điện. Ảnh: Quang Hưng
Theo các vị kỳ lão, đình từng lưu giữ sắc phong nhưng đã bị mất sau vụ cháy năm 1946 trong chiến tranh. Hiện nơi đây còn nhiều hiện vật giá trị như hoành phi, câu đối, bao lam, cửa võng… được chạm khắc, sơn son thếp vàng tinh xảo.
Dấu tích tường cổ dài hơn 50m
Hiện nay, phía sau đình thần Long Điền vẫn còn dấu tích bức tường cổ dài hơn 50m, xây bằng đá ong, bao quanh ba mặt công trình. Năm 2008, Bảo tàng Tổng hợp Bà Rịa - Vũng Tàu phối hợp với Trung tâm Nghiên cứu Khảo cổ (Viện Khoa học Xã hội vùng Nam bộ) đã tiến hành khảo sát, nghiên cứu dấu tích này.
Theo ghi nhận, đoạn tường phía sau còn khá nguyên vẹn, dài 54m, cao khoảng 3m, dày 0,8m, kết hợp đá ong và gạch đinh. Giữa tường có cổng rộng hơn 2m, cao 3,3m, quay hướng Nam, phía trên trang trí án thư và vọng lâu; hai bên khắc chữ Hán.
Các đoạn tường phía Đông và Tây hiện chỉ còn lại một phần, với dấu tích móng và các khối đá bị xáo trộn. Tổng thể chiều dài các cạnh tường còn lại cho thấy quy mô công trình khá lớn.
Theo các nhà khảo cổ, đây không phải thành lũy quân sự. Một số giả thuyết cho rằng, khu vực này từng là “đồn kho”, “đồn thu thuế” hoặc “trường khố” thời Nguyễn - nơi lưu trữ và phân phối lương bổng, thuế khóa. Sau khi công năng thay đổi, khu vực dần hình thành khu dân cư, đình được dựng lên và tồn tại đến nay. Vòng tường được ước đoán xây vào nửa cuối thế kỷ XVIII.
Người dân làng Long Điền về đình chuẩn bị mâm cúng cho lễ hội Kỳ Yên, diễn ra từ ngày 16 đến 18 tháng 2 âm lịch hằng năm. Ảnh: Quang Hưng
Chia sẻ với PV VietNamNet, ông Đỗ Tấn Phúc, Trưởng ban tế tự đình thần Long Điền cho biết, đình được công nhận là di tích cấp tỉnh, thành phố từ năm 2005. Hằng năm, nơi đây tổ chức lễ hội Kỳ Yên trong 3 ngày (16 đến 18 tháng 2 âm lịch), thu hút đông đảo người dân và du khách tham dự, với các nghi lễ truyền thống cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
