Đó chính là GS. Bác sĩ Từ Giấy.
Giáo sư Từ Giấy được mọi người biết đến với những sáng kiến phục vụ bữa ăn của bộ đội trên chiến trường và mô hình vườn – ao – chuồng (VAC) quen thuộc với hàng triệu gia đình. GS.Từ Giấy đã dành trọn cuộc đời để giải một bài toán lớn của đất nước: làm thế nào để người Việt được ăn đủ, ăn tốt và sống khỏe hơn. Ông không chỉ là người viện trưởng sáng lập Viện Dinh dưỡng Quốc gia mà còn là nhà khoa học, người thầy và nhà báo luôn theo đuổi mục tiêu đưa tri thức phục vụ đời sống.
Năm 1993, GS.Từ Giấy trở thành người Việt Nam đầu tiên được trao giải thưởng “Nhà dinh dưỡng xuất sắc nhất châu Á”. Năm 2008, ông tiếp tục được vinh danh với giải thưởng “Nhà khoa học đã suốt đời cống hiến cho sự nghiệp dinh dưỡng”. Tháng 10/2009, ông được ghi nhận là một trong 20 “Huyền thoại sống của ngành dinh dưỡng thế giới”.
GS.Từ Giấy
Đằng sau những danh hiệu ấy là hành trình hơn nửa thế kỷ nghiên cứu, cống hiến của một nhà khoa học luôn trăn trở trước những thiếu thốn trong bữa ăn của người dân.
GS.Từ Giấy sinh ngày 10/10/1921 tại làng Khê Hồi, xã Hà Hồi, huyện Thường Tín, Hà Đông, nay thuộc Hà Nội, trong một gia đình nghèo. Năm 1943, ông tốt nghiệp tú tài tại Trường Bưởi, Hà Nội, rồi thi đỗ vào Trường Đại học Y – Dược Hà Nội lúc bấy giờ.
Những năm tháng ở chiến trường giúp ông chứng kiến tận mắt những khó khăn mà bộ đội và người dân phải đối mặt. Bệnh tật, thiếu lương thực, điều kiện vệ sinh hạn chế khiến việc bảo vệ sức khỏe trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Đó cũng là những trải nghiệm góp phần định hình con đường nghiên cứu mà ông theo đuổi suốt cuộc đời: chăm lo sức khỏe con người từ những điều căn bản nhất, trong đó có dinh dưỡng và bữa ăn.
Tháng 6/1946, ông được giao nhiệm vụ xuất bản báo Vui Sống, nhằm tuyên truyền kiến thức vệ sinh, phòng bệnh và ăn uống hợp lý cho bộ đội, nhân dân. Trong những năm tháng kháng chiến gian khổ, tờ báo trở thành phương tiện phổ biến kiến thức sức khỏe gần gũi, dễ hiểu, góp phần giúp người dân chủ động bảo vệ bản thân trước bệnh tật.
Báo Vui Sống cũng cho thấy một khía cạnh đặc biệt ở Từ Giấy: ông không chỉ nghiên cứu khoa học mà còn hiểu tầm quan trọng của việc đưa kiến thức đến với cộng đồng. Với ông, tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được ứng dụng vào cuộc sống.
Từ Giấy dành nhiều tâm sức nghiên cứu cách bảo đảm dinh dưỡng cho bộ đội trong điều kiện chiến đấu thiếu thốn. Những sáng kiến như “Gạo 4 túi”, “Rau rừng”, các trạm chế biến thực phẩm tại chiến trường và lương khô N70, N71 gắn với nỗ lực giải quyết những nhu cầu thiết thực ấy.Sau khi đất nước thống nhất, bài toán dinh dưỡng tiếp tục đặt ra trong bối cảnh đời sống còn nhiều khó khăn. Tình trạng thiếu ăn, thiếu chất ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.
Những nỗ lực này góp phần làm rõ tầm quan trọng của dinh dưỡng trong chính sách chăm sóc sức khỏe nhân dân. Ngày 13/6/1980, Viện Dinh dưỡng Quốc gia được thành lập. GS.Từ Giấy được giao trọng trách viện trưởng sáng lập, bắt đầu một chặng đường mới trong sự nghiệp nghiên cứu của mình.
Việc thành lập Viện Dinh dưỡng Quốc gia đánh dấu bước phát triển quan trọng của khoa học dinh dưỡng Việt Nam, đưa hoạt động nghiên cứu từ những giải pháp trước mắt tiến dần đến các chương trình can thiệp và chiến lược dài hạn.
Mô hình VAC và triết lý khoa học vì người dân
Một trong những dấu ấn nổi bật nhất của GS.Từ Giấy là việc đề xuất, phát triển và thúc đẩy mô hình vườn – ao – chuồng (VAC).
Từ một góc nhìn rất thực tế, ông nhận thấy cải thiện dinh dưỡng không thể chỉ dựa vào những lời khuyên về ăn uống. Muốn bữa ăn đủ chất, các gia đình phải có nguồn thực phẩm phù hợp và có khả năng chủ động tạo ra nguồn thực phẩm ấy.
VAC kết hợp trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản trong một hệ sinh thái hộ gia đình. Mô hình góp phần cung cấp rau xanh, trái cây, thịt, cá và các thực phẩm khác cho bữa ăn; tận dụng nguồn lực sẵn có; đồng thời tạo thêm sinh kế cho người dân nông thôn.
Điều đáng chú ý là cách tiếp cận này kết nối nhiều mục tiêu trong một giải pháp gần gũi: cải thiện chất lượng bữa ăn, nâng cao sức khỏe, sử dụng hiệu quả đất đai và nguồn lực gia đình, cải thiện thu nhập.
Với GS.Từ Giấy, khoa học dinh dưỡng không thể tách rời điều kiện sống của người dân. Một mô hình tốt không chỉ cần có cơ sở khoa học mà còn phải dễ hiểu, có khả năng áp dụng và đem lại lợi ích thiết thực.
Chính tinh thần ấy khiến VAC vượt ra ngoài khuôn khổ một sáng kiến chuyên môn để trở thành mô hình được nhiều gia đình biết đến. Tên tuổi ông vì thế gắn với không chỉ các công trình nghiên cứu mà còn với những thay đổi trong cách người dân nhìn nhận việc sản xuất thực phẩm và tổ chức bữa ăn. Và mô hình ngày đã làm thay đổi đời sống của hàng triệu gia đình Việt và hiện nay vẫn còn nguyên giá trị.
Ngoài ra ông cũng là người mở đường cho chính sách dinh dưỡng quốc gia, ví như: Năm 1996, bảng nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam được Bộ Y tế phê duyệt.
Năm 1990, ông là chủ nhiệm đầu tiên của Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm tại Trường Đại học Y Hà Nội. Ông tham gia đào tạo bác sĩ, cán bộ chuyên ngành và nhân lực sau đại học, góp phần xây dựng đội ngũ chuyên gia dinh dưỡng cho Việt Nam.
Ghi nhận những đóng góp của ông, Đảng và Nhà nước trao tặng GS.Từ Giấy nhiều danh hiệu cao quý, trong đó có danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động, Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ, Huân chương Độc lập hạng Nhì.
GS.Từ Giấy qua đời năm 2009, nhưng những vấn đề ông theo đuổi vẫn còn nguyên ý nghĩa: làm thế nào để trẻ em được phát triển khỏe mạnh, bữa ăn gia đình đủ chất và kiến thức khoa học thực sự đi vào đời sống.
Di sản lớn của GS.Từ Giấy không chỉ nằm ở những danh hiệu quốc gia, quốc tế hay các công trình nghiên cứu. Di sản ấy còn hiện diện trong tư duy coi dinh dưỡng là nền tảng sức khỏe, trong những giải pháp giúp người dân chủ động cải thiện bữa ăn và trong đội ngũ cán bộ tiếp tục phát triển lĩnh vực mà ông đã dành cả đời vun đắp.
