Đó là Airbus Beluga, loại máy bay chuyên chở cánh và thân máy bay cho chính Airbus, và là lần đầu tiên một chiếc Beluga đặt bánh xuống Việt Nam.
Chuyến ghé thăm chóng vánh
Chiếc máy bay là một Airbus A300-600ST, thế hệ Beluga đời đầu. Nó bay từ Kolkata (Ấn Độ) tới, đây là chuyến bay chuyển vị trí không chở hàng, và dự kiến rời Đà Nẵng đi Đài Loan ngay tối cùng ngày. Dù chỉ dừng vài giờ, hình dáng khác thường của nó đã khiến nhiều nhiếp ảnh gia kéo ra sân bay, còn các hội nhóm trên mạng xã hội tràn ngập ảnh chụp. Một nhiếp ảnh gia địa phương kể rằng sân bay này từng đón cả chuyên cơ Air Force One lẫn máy bay chở tổng thống Nga, nhưng ông chưa bao giờ thấy một chiếc máy bay hình cá voi.
Chiếc máy bay dài 56,15 m, cao 17,25 m, có hệ thống bốc xếp hàng bán tự động trên khoang chính. Một chi tiết dễ gây nhầm lẫn: nhiều bài viết thời đó gọi nó là "Beluga XL", nhưng kích thước và tên A300-600ST cho thấy đó là thế hệ ST cũ. Tháng 7/2023, một chiếc A300-600ST khác còn cất cánh từ Đà Nẵng sang Clark (Philippines), trong lần Beluga đầu tiên hạ cánh xuống nước này.
Lý do chuyến bay không được công bố. Bối cảnh khi đó là từ đầu 2022 Airbus bắt đầu chào bán năng lực chở hàng siêu trường siêu trọng của đội Beluga ST cho khách bên ngoài. Chuyến thương mại đầu tiên diễn ra cuối tháng 12/2021, chở một khung trực thăng từ Toulouse tới Kobe (Nhật Bản).
Từ Super Guppy đến chú cá voi
Airbus là liên doanh nhiều nước nên cánh, thân và đuôi máy bay được chế tạo ở Pháp, Đức, Anh, Tây Ban Nha rồi gom về dây chuyền lắp ráp cuối. Ban đầu các bộ phận đi bằng đường bộ, nhưng sản lượng tăng buộc Airbus chuyển sang đường không. Hơn hai thập kỷ, việc đó thuộc về những chiếc Super Guppy cánh quạt, chiếc cuối cùng ngừng bay ngày 24/10/1997 sau khoảng 26 năm phục vụ.
Dự án thay thế bắt đầu từ năm 1991. Aérospatiale và Deutsche Aerospace lập công ty riêng để quản lý, kinh phí do Airbus tự bỏ ra. Các kỹ sư cắt phần trên thân A300-600, gắn lên một khoang hàng hình bong bóng khổng lồ, với cửa mở lật lên phía trước và buồng lái hạ thấp xuống. Chiếc đầu tiên bay thử ngày 13/9/1994 tại Toulouse và đi vào khai thác năm 1995.
Cái tên Beluga, nghĩa là cá voi trắng, ban đầu chỉ là biệt danh vì hình dáng phình ra giống loài cá này. Nó được yêu thích đến mức Airbus dùng làm tên chính thức. Tổng cộng có năm chiếc mang số đăng ký F-GSTA, B, C, D và F, chiếc F-GSTF trẻ nhất được giao năm 2001. Mỗi năm cả đội bay khoảng 7.600 giờ, và chỉ chừng 5% chuyến bay không có hàng. Vì buồng lái nằm thấp, Beluga không thể được xe kéo đẩy lùi ở phía trước như máy bay thông thường, nên mỗi lần đẩy lùi là một quy trình riêng.
Khoang hàng của Beluga ST dài 37,7 m, đường kính 7,4 m, tải trọng khoảng 47 tấn. Ngoài cánh và thân máy bay Airbus, nó từng được gọi đến cho những món hàng đặc biệt. Năm 1997, nó chở một bồn chứa hóa chất cho tàu buôn, được ghi nhận là vật thể nặng nhất từng vận chuyển bằng đường hàng không. Năm 1999, nó đưa bức tranh Tự do dẫn dắt nhân dân của Delacroix từ Paris sang Tokyo. Năm 2003, nó chở trực thăng Tiger và NH90 tới triển lãm hàng không Avalon ở Úc.
Nổi tiếng nhất có lẽ là các chuyến hàng vũ trụ. Năm 2006, một chiếc Beluga chở module Columbus của Cơ quan Vũ trụ châu Âu tới Trung tâm Vũ trụ Kennedy để đưa lên Trạm Vũ trụ Quốc tế. Nó cũng tham gia vận chuyển các module MPLM Leonardo, Harmony và Tranquility, và năm 2022 chở vệ tinh HOTBIRD 13G tới Kennedy. Tháng 9/2024, một chiếc Beluga hạ cánh xuống Heathrow, mang phụ tùng từ Toulouse để sửa một máy bay British Airways bị hư hỏng.
BelugaXL, chú cá voi cười
Khi sản lượng A320neo và A350 tăng, đội Beluga ST không còn đủ sức. Tháng 11/2014, Airbus khởi động BelugaXL với yêu cầu khoang hàng dài khoảng 45 m, đường kính 8 m, chở được khoảng 50 tấn và đủ chỗ cho một cặp cánh A350, điều Beluga ST không làm được. Máy bay ghép phần trước của A330-200F với phần sau của A330-300, rồi gắn thêm chiếc bong bóng làm đường kính thân tăng từ 5,6 m lên 8,8 m. Kết quả là một chiếc máy bay dài 63,1 m, cao 18,9 m, dùng động cơ Rolls-Royce Trent 700, tầm bay khoảng 4.000 km và thể tích khoang hàng 2.209 m³, hơn Beluga ST khoảng 30%.
Chuyến bay thử đầu tiên ngày 19/7/2018 kéo dài 4 giờ 11 phút tại Toulouse trước khoảng 10.000 người xem. Cơ quan An toàn Hàng không châu Âu cấp chứng nhận ngày 13/11/2019, và chuyến bay khai thác đầu tiên diễn ra ngày 9/1/2020. Chiếc thứ sáu, cũng là chiếc cuối cùng, bay lần đầu ngày 21/7/2023. Khuôn mặt cá voi đang cười trên thân máy bay là kết quả một cuộc bình chọn trong nhân viên Airbus, nơi thiết kế này thắng năm mẫu còn lại với 40% số phiếu. Airbus ví chiều cao 19 m của nó với một ngôi nhà ba tầng, còn tải trọng 51 tấn bằng khoảng bảy con voi đực trưởng thành.
Hồi kết của thế hệ đầu
Khi BelugaXL vào đủ bộ, Airbus thử cho thuê Beluga ST ra ngoài. Đơn vị Airbus Beluga Transport ra đời đầu năm 2022 và nhận chứng nhận khai thác ngày 13/11/2023, nhưng đầu năm 2025 Airbus chấm dứt mảng kinh doanh này, với chuyến bay cuối cùng ngày 17/1/2025.
Ngày 29/1/2026, Airbus chính thức bắt đầu cho đội A300-600ST nghỉ hưu. Chiếc thứ năm, F-GSTF, hạ cánh lần cuối tại sân bay Hawarden gần nhà máy Broughton ở Bắc Wales để trở thành cơ sở giáo dục STEM cho trường học và cộng đồng. Toàn đội dự kiến rút hết trước năm 2027. Ít nhất một chiếc đã có chỗ ở bảo tàng: F-GSTD, chiếc thứ tư, bay chuyến chào tạm biệt trên bầu trời Toulouse rồi được kéo bằng đường bộ tới bảo tàng Aeroscopia, đậu cạnh một chiếc Super Guppy.
Những chiếc máy bay từng chở cánh Airbus và module vũ trụ giờ đứng yên cho khách tham quan bước vào buồng lái và khoang hàng. Còn nhiệm vụ vận chuyển đã thuộc về sáu chiếc BelugaXL, nụ cười to hơn nhưng vẫn là gương mặt thân quen của con cá voi bầu trời.
Nguồn tham khảo: Tập đoàn Airbus, báo Tuổi Trẻ, The Aviationist.
