Bảy giờ sáng Chủ nhật, người đàn ông ngồi xổm bên chiếc xe, tay cầm miếng khăn mềm lau đi lau lại một góc với tác phong của một người kỹ tính tới cực đoan. Đứa con đứng ở bậc thềm, nhìn bố thay nước, đổi khăn và tận hưởng thành quả trong im lặng. Trong căn bếp cách đó không xa, chồng bát từ tối hôm qua vẫn nằm yên trong bồn, chờ một ai đó nhớ ra chúng.
Vậy điều gì khiến cùng một người đàn ông, cùng một đôi tay, có hai thái độ trái ngược trước hai loại việc? Câu hỏi này mở ra nhiều lời giải thích hơn là một lời kết tội, và bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn 3 lời giải thích.
Việc mình chọn và việc được giao
Lời giải thích thứ nhất nằm ở chữ “chọn”. Rửa xe là việc người đàn ông tự quyết định: ngày nào, giờ nào, dùng loại nước nào, lau theo thứ tự nào. Việc nhà thường đến theo một đường khác, qua một lời nhắc, một câu nhờ, đôi khi là một ánh nhìn. Hơn nữa, những việc mình chọn lại thường có tần suất thấp hơn việc được giao.
Tâm lý học về động lực đã để ý đến khác biệt này từ lâu. Trong bài tổng hợp năm 1987, hai nhà nghiên cứu Edward Deci và Richard Ryan ghi nhận môi trường hỗ trợ quyền tự chủ gắn với động lực nội tại cao hơn, cùng ít áp lực và căng thẳng hơn. Một thí nghiệm của Mark Muraven và cộng sự cho thấy: những cá nhân tự chủ làm bài kiểm tra sau đó tốt hơn những người bị gây áp lực. Lý thuyết phản kháng tâm lý của Jack Brehm (1966) thêm một mảnh nữa: khi cảm thấy tự do của mình bị đe dọa, con người có xu hướng muốn giành lại nó.
Nói một cách đơn giản hơn, lời vợ dặn “rửa bát giúp em nhé” và suy nghĩ thầm trong đầu chồng về việc “sáng Chủ nhật này rửa xe” mang sức nặng khác biệt. Cũng là nửa tiếng đồng hồ “quần thảo” với giẻ và xà phòng, nhưng một bên là lời nhờ vả, một bên là quyết định cá nhân.
Chiếc xe và cái tôi
Lời giải thích thứ hai đi vào một chỗ sâu hơn. Năm 1988, trên Journal of Consumer Research, Russell Belk lập luận rằng tài sản vừa góp phần hình thành vừa phản chiếu bản sắc của con người. Lý luận trên cũng giúp giải thích vì sao một vết xước nhỏ trên xe có thể khiển chủ xe khó chịu đến vậy: vết xước kia không khác gì lưỡi dao vô hình cứ vào tâm can chủ sở hữu.
Ở Việt Nam, điều này có thêm sức nặng. Xe ô tô vốn là một khối tài sản khổng lồ, nên việc “chăm xe như chăm vợ” không khác gì cách họ chăm bẵm thành quả dành dụm nhiều năm. Không mang xe ra tiệm rửa ở đầu đường cũng chỉ vì cảm giác thành tựu, đến từ câu nói “xe này do chính tay tôi chăm”.
Ba tiếng của riêng mình
Lời giải thích thứ ba là công bằng nhất với những người đàn ông trong câu chuyện. Bộ luật Lao động 2019 cho phép tối đa 48 giờ làm việc mỗi tuần, nhiều lao động chân tay ở Việt Nam làm sáu ngày một tuần. Với những người ấy, Chủ nhật là quãng nghỉ ít ỏi, và ba tiếng bên chiếc xe có thể là khoảng yên tĩnh ít ỏi tương tự: không ai nhờ vả, không ai cần trả lời, chỉ cần tập trung vào một việc duy nhất. Khoảng lặng này chính là cách người đàn ông sạc lại năng lượng cho mình để chuẩn bị cho một tuần mới, dù rằng anh ta sạc năng lượng thông qua việc … lao động.
Suy cho cùng, nghịch lý của chiếc xe và đống bát phản ánh nhu cầu về quyền chọn, cảm giác làm chủ và một khoảng yên tĩnh của riêng mình. Nhưng suy cho cùng, những lời giải thích chí lý đến mấy cũng chỉ trì hoãn được việc rửa bát thêm đôi tiếng đồng hồ thôi. Khi nào xe sạch, thì mời anh vào bếp phụ vợ rửa nốt chỗ bát sau bữa tối linh đình của hôm qua.
