Những mảnh vỏ trai, vỏ ốc và nghề thủ công gần 1.000 năm tuổi
Những mảnh vỏ trai, vỏ ốc tưởng chừng không có nhiều giá trị, qua đôi bàn tay của những người thợ lành nghề lại có thể trở thành những bức tranh tinh xảo, bộ bàn ghế sang trọng hay vật dụng trang trí có giá trị nghệ thuật cao. Điều đặc biệt là kỹ thuật tạo nên những sản phẩm ấy đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ, tồn tại gần một thiên niên kỷ giữa nhịp sống ngày càng hiện đại.
Ít ai ngờ rằng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 40 km về phía Nam, một vùng quê vẫn đang gìn giữ nghề thủ công có lịch sử từ thế kỷ XI. Không chỉ nổi tiếng trong nước, những sản phẩm được tạo ra tại đây còn có mặt ở nhiều thị trường quốc tế, góp phần đưa nghệ thuật thủ công truyền thống Việt Nam đến gần hơn với người tiêu dùng nước ngoài.
Đó là làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ, thuộc xã Chuyên Mỹ, TP.Hà Nội. Nghề khảm trai phát triển tập trung tại các làng Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Trung và Chuôn Ngọ, trong khi khu vực Bối Khê nổi tiếng với nghề sơn mài truyền thống.
Nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ tại Hà Nội có lịch sử gần 1.000 năm, được gìn giữ qua nhiều thế hệ nghệ nhân (Ảnh Trang thông tin điện tử Xã Chuyên Mỹ)
Theo những tư liệu về lịch sử địa phương, nghề khảm trai Chuyên Mỹ xuất hiện từ thời Lý, gắn với danh tướng Trương Công Thành, người được dân gian tôn vinh là ông tổ nghề. Trải qua gần 1.000 năm, những kỹ thuật xử lý vỏ trai, vỏ ốc, tạo họa tiết và khảm lên bề mặt gỗ vẫn được các thế hệ nghệ nhân kế thừa, phát triển.
Để tạo ra một sản phẩm khảm trai, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ. Từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc có màu sắc và độ óng ánh tự nhiên, họ lựa chọn nguyên liệu, cắt gọt, dũa, đục, tỉa rồi ghép thành các họa tiết theo mẫu thiết kế.
Một trong những kỹ thuật đặc trưng là cẩn xà cừ, với ba công đoạn quan trọng gồm dũa, đục và tỉa. Mỗi thao tác đều cần độ chính xác để các mảnh khảm có thể ăn khớp với bề mặt sản phẩm. Chỉ một chi tiết không phù hợp cũng có thể ảnh hưởng đến sự hài hòa của cả bức tranh.
Sau khi hoàn thiện, các mảnh trai, ốc tạo nên hiệu ứng ánh màu tự nhiên khi thay đổi góc nhìn. Những họa tiết hoa lá, chim muông, phong cảnh hay các hình tượng văn hóa truyền thống vì thế có chiều sâu thị giác riêng biệt.
Từ những sản phẩm từng gắn với không gian cung đình và các gia đình quyền quý như sập gụ, tủ chè, hoành phi, câu đối, người thợ Chuyên Mỹ ngày nay còn chế tác tranh trang trí, khay trà, hộp đựng trà, lọ hoa và nhiều đồ mỹ nghệ phục vụ đời sống hiện đại.
Song hành với nghề khảm trai, sơn mài Bối Khê cũng góp phần tạo nên nét riêng của vùng đất này. Các sản phẩm sơn son thếp vàng, tượng, đồ thờ và đồ trang trí được phát triển theo nhiều mẫu mã, đáp ứng nhu cầu của đình, chùa, gia đình và những khách hàng yêu thích nghệ thuật thủ công. Chính sự kết hợp giữa tay nghề lâu đời và khả năng thích ứng với thị trường đã giúp Chuyên Mỹ duy trì sức sống của một làng nghề truyền thống qua nhiều thế hệ.
Từng mảnh vỏ trai, vỏ ốc được người thợ cắt tỉa và ghép thành những họa tiết tinh xảo trên nền gỗ (Ảnh Trang thông tin điện tử Xã Chuyên Mỹ)
Được thế giới công nhận, quy tụ 20 nghệ nhân và hàng nghìn thợ lành nghề
Đằng sau những sản phẩm thủ công là một cộng đồng làm nghề có quy mô đáng chú ý. Chuyên Mỹ hiện có 20 nghệ nhân được công nhận cùng hàng nghìn thợ lành nghề. Đội ngũ này không chỉ trực tiếp chế tác các sản phẩm mà còn giữ vai trò duy trì, truyền dạy kỹ thuật và phát triển những mẫu mã mới để đáp ứng nhu cầu của thị trường.
Những năm 1990 được xem là một trong những giai đoạn phát triển mạnh của nghề khảm trai tại địa phương. Hoạt động sản xuất hình thành sự phân công giữa các làng, từ cung cấp nguyên liệu, chế tác tranh khảm đến hoàn thiện đồ gỗ và những sản phẩm trang trí. Nhờ vậy, nghề truyền thống không chỉ được duy trì trong từng gia đình mà còn trở thành hoạt động kinh tế quan trọng, tạo việc làm cho nhiều lao động nông thôn.
Đáng chú ý, năm 2025, tổng giá trị sản xuất của toàn xã Chuyên Mỹ đạt khoảng 6.900 tỷ đồng, trong đó riêng lĩnh vực công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp đạt hơn 2.400 tỷ đồng. Thu nhập bình quân của người dân địa phương đạt khoảng 78 triệu đồng/người/năm.
Không chỉ phục vụ thị trường nội địa, các sản phẩm khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ còn được xuất khẩu đến nhiều quốc gia. Những sản phẩm từng gắn với không gian nhà truyền thống của người Việt nay có thêm cơ hội hiện diện trong các công trình kiến trúc, không gian nội thất và bộ sưu tập thủ công mỹ nghệ ở nước ngoài.
Bước ngoặt đáng chú ý diễn ra vào ngày 8/1/2026, khi làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ chính thức được công nhận là thành viên Mạng lưới các Thành phố Thủ công Sáng tạo Thế giới.
Trước đó, vào tháng 11/2025, gần 200 đại biểu quốc tế, gồm các chuyên gia thủ công, nhà nghiên cứu và đại diện tổ chức quốc tế, đã đến tham quan, khảo sát và thẩm định làng nghề. Quá trình đánh giá không chỉ tập trung vào vẻ đẹp của sản phẩm mà còn xem xét kỹ thuật chế tác, không gian làm nghề, giá trị văn hóa và các hoạt động bảo tồn di sản.
Làng nghề Chuyên Mỹ quy tụ 20 nghệ nhân được công nhận cùng hàng nghìn thợ lành nghề (Ảnh Trang thông tin điện tử Xã Chuyên Mỹ)
Việc được công nhận giúp Chuyên Mỹ trở thành một trong những làng nghề Việt Nam có thêm cơ hội tham gia mạng lưới hợp tác thủ công quốc tế. Đây cũng là điều kiện để địa phương quảng bá sản phẩm, giao lưu với các nghệ nhân nước ngoài và nâng cao giá trị thương hiệu.
Góp mặt trong danh sách 35 điểm đến, mở ra cơ hội biến làng nghề thành điểm du lịch trải nghiệm
Không dừng lại ở việc chế tác sản phẩm thủ công, Chuyên Mỹ còn đang đứng trước cơ hội phát triển du lịch dựa trên chính những giá trị văn hóa được gìn giữ suốt nhiều thế kỷ.
Tháng 11/2026, làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ trở thành đại diện duy nhất của Hà Nội trong danh sách 35 điểm đến tham gia Hội thi "Điểm đến du lịch nông thôn Việt Nam tốt nhất" năm 2026. Hoạt động bình chọn diễn ra từ ngày 7/11 đến hết ngày 20/11/2026, với sự tham gia của cộng đồng trong và ngoài nước. Kết quả dự kiến được công bố sau quá trình đánh giá của ban giám khảo và bình chọn cộng đồng.
Việc góp mặt trong danh sách đề cử mang đến cơ hội để Chuyên Mỹ giới thiệu hình ảnh một làng nghề truyền thống tới đông đảo du khách, đặc biệt là những người yêu thích văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm đời sống địa phương.
Khác với các điểm du lịch chỉ tập trung vào cảnh quan, sức hấp dẫn của Chuyên Mỹ nằm ở khả năng để du khách tìm hiểu cách một sản phẩm thủ công được tạo ra. Từ khâu lựa chọn vỏ trai, vỏ ốc đến cắt tỉa, khảm họa tiết và hoàn thiện bề mặt, mỗi công đoạn đều chứa đựng những kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ. Một chiếc khay trà hay bức tranh khảm trai có thể trở thành món quà lưu niệm mang dấu ấn văn hóa riêng, đặc biệt khi người mua hiểu được câu chuyện và công sức phía sau quá trình chế tác.
Bên cạnh các cơ sở sản xuất, Chuyên Mỹ còn lưu giữ nhiều công trình lịch sử, văn hóa như đình Tư Can, đình Giẽ Hạ và đền thờ tổ nghề khảm trai. Những di tích này có thể kết hợp với hoạt động tham quan xưởng sản xuất để hình thành hành trình khám phá làng nghề, tìm hiểu truyền thống và đời sống nông thôn vùng ven Hà Nội.
Chuyên Mỹ được kỳ vọng phát triển du lịch trải nghiệm, nơi du khách có thể tìm hiểu trực tiếp kỹ thuật chế tác thủ công truyền thống (Ảnh Trang thông tin điện tử Xã Chuyên Mỹ)
Với các gia đình ở Thủ đô, du lịch làng nghề cũng có thể trở thành một lựa chọn cho chuyến đi ngắn ngày. Thay vì chỉ tham quan, du khách có thể tìm hiểu công việc của nghệ nhân, quan sát kỹ thuật thủ công và khám phá những câu chuyện lịch sử gắn với vùng đất.
Đối với người dân địa phương, hoạt động du lịch nếu được tổ chức bài bản có thể tạo thêm nguồn thu ngoài việc bán sản phẩm truyền thống. Các cơ sở làm nghề có cơ hội giới thiệu trực tiếp sản phẩm đến khách hàng, trong khi dịch vụ ăn uống, hướng dẫn tham quan và kinh doanh quà lưu niệm cũng có thêm điều kiện phát triển.
Sau gần 1.000 năm tồn tại, nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ không chỉ được gìn giữ trong các gia đình làm nghề mà còn từng bước tìm được chỗ đứng trên thị trường quốc tế. Từ những mảnh vỏ trai, vỏ ốc nhỏ bé đến những sản phẩm mỹ nghệ xuất hiện tại nhiều quốc gia, câu chuyện của Chuyên Mỹ cho thấy sức sống của nghề thủ công Việt Nam. Khi danh hiệu quốc tế được kết hợp với hoạt động du lịch và phát triển sản phẩm phù hợp với đời sống hiện đại, làng nghề lâu đời này có thêm cơ hội mở rộng thị trường, tạo việc làm và tiếp tục truyền nghề cho những thế hệ sau.
Nguồn: Báo Điện tử Chính phủ
